تاثیر شهر بر ذهن یکی از برجسته‌ترین ردهاست. رد (trace) را در معنایی که دریدا در «معنا و تفاوت» شرح می‌دهد بکار می‌برم. تاثیری (یا حتی مسیری) که یک نشانه بر ذهن می‌گذارد و این مداوماً در تفاوت با دیگر نشانه‌ها روی می‌دهد. رد، حضوری است که در غیابِ نشانه عیان می‌شود. گذشته‌ای مطلق که هرگز از آن یاد نمی‌رود. «گذشته مطلق» را هم نباید در معنای تقویمی در نظر گرفت. بلکه گذشته‌ای که بوده و هست.

در مورد شهر، مثلاً مدت‌ها در یک شهر زندگی می‌کنید، اما لزوماً شهر توجه شما را بر نمی‌انگیزد. ترک شهر، و برخورد با تفاوت‌های نمونه‌های مشابه باعثِ خودآگاهی به این جنبه از رد (دوگانه‌ها) می‌شود – دریدا طوری رد را توصیف می‌کند که پنداری سوژه، مجموعه‌ای از رد [‌ها] است.

این مسئله دیروز به یادم آمد وقتی دیدم گوگل صفحهٔ جستجویش را به این عکس مزیّن کرده:

Untitled

نقاشی فوق به یاد ماریو میراندا، کارتونیست هندی، کشیده شده است. نقاشی که بمبئی را (آنگونه که هست) تصویر می‌کرد. بمبئی یک بار دیگر هم برای من تصویر شده بود: در رمان «آیات شیطانی» رشدی، بخصوص در آن فصلی که صلاح الدین به بمبئی بر می‌گردد.

کیفیت جالبی که این تصویر از شهر دارد (یا حداقل آن بخش از رد که کیفیتی خودآگاه می‌یابد)، تصویرِ “شهر در یک برههٔ زمانی خاص” است. مثلاً تصویر بمبئی قرن ۱۸ نیست، بلکه بمبئی دهه ۶۰ و ۷۰ قرن ۲۰ است، دوره‌ای که سلمان رشدی آن را عصر طلاییِ بمبئی می‌نامد. در بسیاری از نویسندگان هم چنین اثری دیدنی است. دوبلینی که جیمز جویس (در اولیس) تصویر می‌کند متعلق به دهه اول قرن بیستم است. بولگاکف (در مرشد ومارگریتا) تصویری از مسکو ترسیم می‌کند که متعلق به نیمه قرن بیستم و اوج قدرت استالین است.

تجربهٔ شخصی من هم مؤید این مسئله بود. پاریسی که من در کتاب‌ها خوانده و در فیلم‌ها دیده بودم، پاریس بین دهه ۶۰ تا ۸۰ میلادی بود. پاریس سال ۲۰۱۵ که دیدم، شکستِ شکوهِ پاریس بود. از طرفی دیگر، مشهدی که من از آن خاطره دارم، به طور عمده شهری است که در میانه ۱۳۹۰ خورشیدی تا ۱۳۹۳ با‌‌ همان پیکان سفیدم گشتم و خوش رفت. مطمئنم اگر بازگردم، مشهد دیگر آن شهر نیست. این برای همه صادق است. گونتر گراس هم تصویری از شهرِ بالتیکیِ «دانزیک» داشت که در “طبل حلبی” هم آمده است (گذشتهٔ مطلقی که در رد محفوظ است). وقتی بعد از جنگ به شهر بازگشت، نه تنها آن تصویر دود شده، که اسم شهر، دالِ نشانه هم تغییر کرده بود: به بندر «گدانسک» خوش آمدید.

 

Advertisements