فلسفه زبان و زبانشناسی دو زمینه و رشته در هم تنیده هستند. یکی از مهم ترین بخش های مشترک میان این دو رویکرد متفاوت (که هرکدام باز به نحله ها و رویکردهای مختلفی تقسیم می شود) نظریه ی نسبتا معروفی از جی ال آستین (John Langshaw Austin) است که تحت عنوان «کنش های کلامی» تحولی معرفت شناختی در نگاه و بررسی زبان بوجود آورد.

بخشی از این دو رشته ی در هم تنیده که امروزه در اکثر علوم بین الرشته ای انسانی مورد کاربرد و استفاده است، آن چیزی است که آن را (pragmatics) گویند ویا آن گونه که می توان آن را در فارسی «کاربست گرایی زبان» ترجمه کرد که در همان ابتدا با نظریه کنش کلامی توسط آستین تدوین و آغاز گشت.

آستین اعتقاد داشت همه ی جملات زبانی (آنگونه که پیش از این طبق سنتی تحلیلی گمان می شد) صدق- پذیر نیستند، بدین معنا که نمی توان ارزش صادق-کاذب آنها را سنجید؛ این گونه جملات تنها بخشی از “بیان” (utterance) های ماست. بخش اعظمی از بیان های زبانی را “بیان های کنش مند” (Performative Utterance ) تشکیل می دهند. یعنی بیان هایی که هنگام بیان آنها فرد یک “کنش” انجام می دهد. کنش هایی که آستین آن ها را “کنش های کلامی” (Speech-act) می نامد. تحت تقسیم بندی آستین پیرامون انواع کنش های بیانی (کنش های پیش بیانی، کنش های بیانی و کنش های غیربیانی) او کنش های کلامی را از نوع سوم یا (illocutionary act) می داند. در این نوع فرد با بیان چیزی بیش از آنکه چیزی بیان کند، فعلی را انجام می دهد. همچون بیان “مواظب گودال باش” که فعل هشدار دادن را انجام می دهد یا جمله ی “اکنون شما زن و شوهر هستید” که فعل عقد کردن صورت می گیرد.

پراگماتیکس (Pragmatics) حوزه ی بررسی این کنش هاست. طبق تعریف کریستال “پراگماتیکس مطالعه ی زبان از نقطه نظر کاربران آن است، بویژه انتخاب هایی که انجام می دهند، محدودیت هایی که در حین استفاده از زبان با آن مواجه می شوند و تاثیری که کاربرد زبان توسط آن ها بر دیگر مشارکین در “ارتباط” (communication) می گذارد. به بیان دیگر یعنی مطالعه ی کنش های ارتباطی در زمینه (context) فرهنگی-اجتماعی آن.” کنش های ارتباطی نه تنها شامل کنش های کلامی (مثل عذرخواهی کردن، شکایت کردن، تمجید کردن، درخواست کردن، و…) می شود بلکه انواع مختلف گفتمان ها و رویدادهای کلامی پیچیده و بلند را نیز دربرمی گیرد.

زبان شناسی ساختارگرای سوسور (Saussure) با تقسیم زبان به دو حوزه لانگ (lange) و پاقول (parole)، اهمیت لانگ را به عنوان محل تحقیق و بررسی، و تاسیس رابطه دال و مدلول (Signified & Signifier) به عنوان برسازنده ی معنا برجسته کرد. اما نکته ای که بعدتر در بررسی های زبان شناختی عیان شد آن بود که کاربرد زبان صرفا تابعی از قواعد دستوری و روابط شبکه وار آن ها نیست. بلکه “فرایندهای روانشناختی و عصب شناختی که در عمل گفتار دخالت دارند به هیچ وجه رابطه ای مستقیم با قواعد دستوری و روابط شبکه وار آنها با یکدیگر ندارند.” [مانفرد بی یرویش/ترجمه محمدرضا باطنی] اینجاست که اهمیت بررسی زبان از موضع کاربر آن یا به تعبیر چامسکی پرداختن به «ساختار عمیق» (Deep Structure) زبان مهم می شود.

رومن یاکوبسن (Roman Jakobson) نمودار بسیار مهمی دارد که در آن شش عاملی که سازنده ی یک «رویداد کلامی»(Speech Event) هستند را نشان می دهد. (در علوم دیگر هم بسیار پر کاربرد بوده همچون علوم ارتباطات.) در این نمودار شش وجهی، یاکوبسن بر این تاکید می کند که هنگام بررسی یک ارتباط (communication) یا یک رویداد کلام محور باید به این شش عامل توجه کرد:

           

                          زمینه

فرستنده ————– پیام ————–  مخاطب

                          رسانه

                         رمزگان

(توضیح: آقای محمد نبوی در کتاب نشانه شناسی پیرگیرو این شش وجه را بدین ترتیب ترجمه کرده اند: فرستنده، گیرنده، رسانه، پیام، رمزگان، مرجع) اینجاست که اهمیت چهار وجه دیگر در یک کنش بیانی مشخص می شود که قبلا سوسوری ها صرفا پیام را بررسی می کردند. با این وجود آن بخش های دیگر در رشته ای بررسی می شود که در زبان شناسی بدان پراگماتیکس می گویند.

هدف اصلی این نوشتار همانطور که از عنوانش پیداست، اهمیت توجه به پراگماتیکس در آموزش یا یادگیری زبان دوم است. من این هدف را با معرفی یک کتاب با همین عنوان پیگیری خواهم کرد، اما پیش از آن همان طور که کمی در باب زبان شناسی و شاخه ی پربار آن به نام پراگماتیکس نوشتم، باید کمی در باب علم آموزش زبان که بشدت دانشی میان رشته ای است و کاربرد زبان شناسی در آن بنویسم.

از اواسط دهه ی 70 میلادی آموزش زبان با تحولی نظری به سوی آموزش ارتباطی (CLT) تغییر پیدا کرد. نظریه «توانش ارتباطی» (Communicative Competence) بوجود آمد که متاثر از انسان شناسی زبانی هایمز (Hymes) و فلسفه ی اجتماعی هابرماس (Habermas) بود. در ابتدای شکل گیری این نظریه غالب، نظریه پردازان علم آموزش، توانش ارتباطی را متشکل از سه توانش (توانش دستوری، زبان شناسی اجتماعی، و توانش راهبردی) دانسته و پراگماتیکس را تحت عنوان “قاعده ی کاربرد” در ذیل دومی قرار می دادند. بعدتر و در اواخر قرن بیستم، چارچوب نظری با تغییری اساسی تبدیل به دو توانش یعنی “توانش پراگماتیکس و توانش سازمانی” گشت و توانش پراگماتیکس به نوبه ی خود به دو توانش “زبان شناسی اجتماعی و توانش غیربیانی” (illocutionary) تقسیم شد.

این تغییر نتیجه آگاهی ای بود که از تحقیقات پیرامون زبان بدست آمده بود. آموزش زبان تحت تاثیر علم زبان شناسی و بررسی زبان، اهمیت را نه برروی صرفا نشانه ها و نمادهای زبانی بلکه «موقعیتی» که آنها در آن مورد استفاده قرار می گیرند گزارد. اینگونه بود که پراگماتیکس حوزه ی مهمی برای معلمین و اساتید زبان شده است که بایستی نقش آن در فرایند یادگیری زبان دوم را به گونه ای بسیار مهم در نظر گیرند.

این کتاب که من قصد معرفی اش در این نوشتار را دارم، با نامیدن پراگماتیکس به عنوان «بلاغت بین شخصی» (interpersonal rhetoric) به معنای شیوه ای که گویندگان و نویسندگان اهدافشان را به عنوان کنشگرانی اجتماعی متحقق می کنند، به بررسی اهمیت این حوزه در زبان و آموزش آن می پردازد. در این کتاب مدعا چنین است که افراد (از زبان استفاده می کنند) نه به عنوان کسانی که تنها نیاز دارند تا کاری را انجام دهند بلکه [به عنوان افرادی که] باید ارتباط بین شخصی شان با دیگر مشارکین زبانی را نیز در عین حال حفظ نمایند.

در این کتاب با عنوان «پراگماتیکس در آموزش زبان» که یک مجموعه مقالات تحقیقی و دانشگاهی است، مباحث مربوط به پراگماتیکس و کاربری آن در آموزش زبان های مختلف بر اساس مطالعاتی که تیمی متنوع در زبان های مختلف انجام داده اند، مورد بررسی قرار گرفته است. گستردگی و تنوع بررسی این موضوع در زبان ها و موارد متعدد مورد بررسی یکی از موضوعات بسیار مورد توجه خود من در همین مدت که مشغول مطالعه آن هستم، بوده است.

1. مشخصات کتاب:

Rose, K. R. & Kasper, G. (2001) Pragmatics in Language Teaching. Cambridge University Press

2. فصل اول این کتاب به قلم تدوین کنندگان کتاب را می توانید در این آدرس بخوانید.

3. آقای علی سلطانی اخیرا مجله ای آنلاین در موضوع پراگماتیکس معرفی کرده اند. اگر به این موضوع که محل بحث زبان شناسی، علوم اجتماعی، علوم سیاسی، ارتباطات، و … است علاقه دارید به این نشریه سری بزنید.

4. طی سه چهار روز آینده برای تمام موضوعات و اشخاصی که در این پست معرفی شان کردم، لینکی خوب و مفید قرار خواهم داد.

 

Advertisements